Czy kosy odlatują na zimę?

Część kosów naprawdę odlatuje na zimę, ale wiele z nich – zwłaszcza w miastach – zostaje w Polsce przez cały rok. Wszystko zależy od miejsca, w którym żyją, dostępu do pożywienia i ich „rodzinnych” nawyków migracyjnych. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, dlaczego jeden kos znika jesienią, a inny żeruje pod twoim oknem nawet przy śniegu, przeczytaj ten poradnik.

Czy kosy odlatują na zimę?

W Polsce kos Turdus merula jest gatunkiem częściowo wędrownym. Oznacza to, że jedne ptaki odlatują, a inne zostają – i może to dotyczyć nawet osobników z tego samego lasu czy miasta. Ogólny schemat wygląda tak: populacje z północnej i północno‑wschodniej Europy znacznie częściej migrują, natomiast ptaki z zachodu i południa kontynentu w większości zimują na miejscu. U nas odloty obserwuje się zwykle między październikiem i listopadem, a przyloty od marca do kwietnia.

Te, które decydują się na wędrówkę, lecą głównie do Europy Zachodniej i Południowej, np. do Francji, Włoch czy Hiszpanii, a część może zimować w Afryce Północnej. Nie są to jednak loty w strefę tropikalną – kosy zatrzymują się w strefie klimatu łagodniejszego, z krótszą i wilgotniejszą zimą. Osobniki osiadłe zostają m.in. w parkach, ogrodach działkowych i na osiedlach, gdzie korzystają z owoców na krzewach, trawników pełnych dżdżownic i dokarmiania przez ludzi.

Kos jest jednym z nielicznych gatunków, u których w tym samym regionie mogą żyć obok siebie ptaki migrujące i całkowicie osiadłe.

Dlaczego jedne kosy migrują, a inne zostają?

Na decyzję o wędrówce wpływa kilka powtarzających się czynników: położenie geograficzne, klimat danego regionu, dostępność pokarmu oraz cechy wrodzone. Im dalej na północ żyje populacja, tym większa szansa, że większość osobników odlatuje. W cieplejszych krajach Europy Zachodniej i Południowej kos częściej prowadzi osiadły tryb życia, bo zimą nadal znajduje tam wystarczającą ilość jedzenia. W Europie Środkowej – w tym w Polsce – sytuacja jest pośrednia: część ptaków przemieszcza się na zachód i południe, a część tylko „przekoczowuje” lokalnie, szukając bogatszych w owoce i jagody rewirów.

Na związek między zachowaniem a miejscem zimowania od lat patrzą badacze. Zespół z Instytutu Maxa Plancka i Uniwersytetu w Białymstoku używa lekkich, ważących zaledwie 2–3 gramy nadajników telemetrycznych, by śledzić wędrówki tych ptaków. Dzięki temu wiadomo, że wiele kosów z północno‑wschodniej Polski leci zimować do łagodniejszych rejonów Europy, ale nie wszystkie wybierają tę strategię. Część populacji – szczególnie tej miejskiej – zimuje na miejscu nawet w dość surowych warunkach.

Jak kos przygotowuje się do migracji?

Badania opublikowane w „Nature Ecology & Evolution” pokazują, że migracja to nie tylko sam lot, ale też intensywny etap przygotowań. Ptaki, które mają przed sobą wędrówkę, już około trzech tygodni wcześniej zaczynają gwałtownie oszczędzać energię. Zwalniają metabolizm, spada im temperatura ciała, a organizm gromadzi rezerwy tłuszczu. To swoisty „tryb oszczędny” – dzięki niemu kos potrafi dolecieć na zimowisko z solidnym zapasem energii, zamiast wyczerpywać się w czasie podróży.

Ciekawostką jest to, że wydatki energetyczne nie spadają znacząco także podczas samego zimowania w cieplejszych krajach. Mimo łagodniejszej pogody rachunek energetyczny jest porównywalny z tym, co ptak „płaciłby” za życie w surowszym klimacie. Nie do końca wiadomo, z czego to wynika – przypuszcza się, że w grę wchodzą m.in. lepsze warunki pokarmowe, mniej śniegu, a także ewolucyjnie utrwalony wzorzec zachowania, który wciąż „nakazuje” części ptaków wędrówkę.

Jaki wpływ ma miasto na zachowanie kosów?

Miasto radykalnie zmienia zasady gry. W ciągu ostatnich około 200 lat kos przeszedł wyraźną „przeprowadzkę” z lasów do parków, cmentarzy, ogródków przydomowych i zieleni osiedlowej. W takich miejscach ptaki korzystają z cieplejszego mikroklimatu – temperatura w zabudowie bywa zimą wyższa niż na otwartych przestrzeniach – a także z licznych źródeł pokarmu: resztek jedzenia, owoców na ozdobnych krzewach, karmników dla ptaków.

Populacje miejskie często tworzą odrębne grupy względem leśnych. U takich „mieszczuchów” zachowania migracyjne słabną: skracają dystans lotu lub całkowicie rezygnują z wędrówki. To dlatego możesz obserwować kosy pod blokiem również w styczniu, kiedy ptaki gniazdujące w okolicznych lasach już dawno poleciały do zachodniej Europy.

Jak kos radzi sobie zimą w Polsce?

Choć kos jest niewielkim ptakiem – dorasta do 25–27 cm długości – całkiem dobrze znosi polską zimę. Kluczowa staje się zmiana diety i wybór miejsca, w którym łatwo o pożywienie. Gdy znika większość owadów, ptaki przechodzą na menu zdominowane przez owoce i inne roślinne źródła energii. Szukają nie tylko dzikich krzewów jarzębiny, głogu czy dzikiej róży, lecz także drzew i krzewów ozdobnych sadzonych w miastach: śliw wiśniowych, dereni czy berberysów.

Zimą kosy „koczują” – przemieszczają się między rewirami, w których danego roku obrodziły jagody lub na gałęziach wciąż wiszą jabłka. Gdy jedno drzewo lub skupisko krzewów zostanie doszczętnie „wyskubane”, ptaki przenoszą się w inny fragment parku, ogród lub na kolejne osiedle. Zwykle nie są to ogromne dystanse: zamiast ryzykować długą niewiadomą wędrówkę, kosy wolą zmieniać stołówki w obrębie znanego sobie terenu.

Kos, który zimą ma stały dostęp do owoców i bezpiecznych kryjówek, częściej zostanie na miejscu, niż podejmie drogę do ciepłych krajów.

Co jedzą kosy zimą?

Gdy temperatury spadają, a gleba przemarza, wszystkożerny kos praktycznie przestaje polować na dżdżownice i owady. Zjada przede wszystkim miękkie owoce pozostawione na krzewach lub wystawione przez ludzi. Chętnie korzysta z:

• owoców jarzębiny, głogu, dzikiej róży i bzu czarnego,
• jagód takich jak aronia, borówki czy agrest,
• pozostawionych na drzewach jabłek i gruszek,
• suszonych owoców, np. głogu czy jarzębiny, wywieszonych w ogrodzie.

Ornitolodzy zwracają uwagę, że przy silnych mrozach lepsze są właśnie owoce suszone – świeże, zmarznięte mogą podrażniać przewód pokarmowy ptaków. Z kolei mieszanki ziaren w formie kul tłuszczowych i karmy sypkiej stanowią dobre uzupełnienie, choć kos niechętnie siada przy samym karmniku. Woli zbierać nasiona, które spadną pod niego lub zostaną wysypane na ziemię.

Jak rozpoznać kosa zimą w ogrodzie?

Samiec kosa jest bardzo charakterystyczny – ma całkowicie czarne, połyskujące upierzenie i pomarańczowy lub żółty dziób, a wokół oka widoczną żółtą obrączkę. Samica jest brunatna, z jaśniejszym i delikatnie nakrapianym spodem ciała, przez co bywa mylona z innymi drozdami. Zimą, kiedy dni są krótkie, różnice w barwie widać szczególnie dobrze w porannym i popołudniowym świetle.

Na trawniku lub pod krzewami kos porusza się charakterystycznymi podskokami. Zatrzymuje się, przekrzywia głowę, jakby „nasłuchiwał”, po czym błyskawicznie chwyta dżdżownicę lub owada – robi tak także w bezśnieżne, łagodne zimy. Ogon ma dłuższy niż np. szpak, co jest prostym sposobem odróżnienia tych dwóch czarnych ptaków. Szpaki są też bardziej cętkowane i mają krótszy, ostrzejszy dziób.

Jak odróżnić kosa od innych „zimowych” gości?

Na śniegu lub z daleka łatwo pomylić różne czarne i brązowe ptaki. Przydaje się więc kilka prostych cech porównawczych, które pomagają w obserwacji:

Jak możesz pomóc kosom zimującym w ogrodzie?

W 2026 roku coraz więcej osób świadomie planuje ogród tak, by był przyjazny ptakom. Jeśli chcesz, by kosy odwiedzały twoją działkę nie tylko wiosną, ale także zimą, zadbaj o różnorodność roślin, strukturę ogrodu i mądre dokarmianie. Nie chodzi o to, by całkowicie przejąć rolę natury, ale by ułatwić ptakom przetrwanie najtrudniejszych tygodni – zwłaszcza przy długo zalegającym śniegu i silnych mrozach.

Ornitolodzy, m.in. dr Jarosław Sułek, podkreślają jednak, że dokarmianie powinno być rozwiązaniem awaryjnym, a nie codzienną rutyną przez całą zimę. Gdy jest lekki mróz i bezśnieżnie, kosy zwykle dobrze radzą sobie same, zbierając owoce i owady. Twoja pomoc staje się potrzebna, gdy pokarm przykrywa gruba warstwa śniegu albo gdy temperatura utrzymuje się znacznie poniżej zera.

Jak i czym dokarmiać kosy?

Jeśli pogoda rzeczywiście uniemożliwia ptakom dostęp do naturalnego pożywienia, możesz uzupełnić ich dietę następującymi produktami:

• suszonymi owocami jarzębiny, głogu, dzikiej róży i bzu czarnego,
• połówkami jabłek lub gruszek, rozłożonymi na ziemi lub niskiej platformie,
• mieszankami ziaren rozsypanymi na odsłoniętym fragmencie trawnika,
• gotową karmą dla ptaków – ziarnami zbóż, słonecznikiem, nasionami roślin oleistych i orzechami.

Warto wystawiać pokarm w jednym, stałym miejscu, osłoniętym od wiatru. Kosy nie przepadają za jedzeniem wewnątrz małych karmników, ale chętnie korzystają z niskich platform lub ziarna wysypanego na ziemię. Wodę zimą można podawać w płytkim poidełku, regularnie rozbijając lód i wymieniając wodę na świeżą.

Jak urządzić ogród przyjazny kosom?

Najlepszym wsparciem dla ptaków jest taki ogród, który przez większość roku sam produkuje dla nich pokarm. Kosy chętnie osiedlają się tam, gdzie znajdą:

• gęste krzewy – np. ligustr, żywotne żywopłoty, dziką różę – w których mogą schować się przed drapieżnikami,
• drzewa i krzewy owocowe owocujące późną jesienią i zimą (jarzębina, kalina, bez czarny, aronia),
• fragmenty naturalnej ściółki, w których zimą szukają owadów,
• spokojne zakątki bez ciągłej ingerencji grabi i kosiarki.

Tak zorganizowana przestrzeń przyciągnie nie tylko kosy, lecz także inne ptaki zimujące w Polsce, np. sikory, sójki, gile czy dzięcioły. One wszystkie tworzą żywy, zmieniający się w ciągu dnia i roku krajobraz twojego ogrodu. A śpiew kosa – szczególnie wczesną wiosną, przed wschodem słońca – będzie naturalną „nagrodą” za tę gościnę.